Mình nhớ cái hồi mà mình cứ cảm thấy trống rỗng dù cuộc sống vật chất đầy đủ. Kiểu như có việc làm, có bạn bè, có đủ thứ — nhưng trong lòng cứ thiếu thiếu một điều gì đó. Rồi mình tình cờ đọc được cuốn Đi Tìm Lẽ Sống của Viktor Frankl, và thiệt tình, nó như một cú tát tỉnh ngủ vậy. Cuốn sách này không phải để dạy bạn cách thành công hay giàu có — nó dạy bạn cách sống, theo đúng nghĩa đen luôn.
Viktor Frankl là một bác sĩ tâm thần người Áo gốc Do Thái. Năm 1942, ông bị phát xít Đức bắt và đưa vào trại tập trung Auschwitz — một trong những nơi địa ngục trần gian nhất lịch sử nhân loại. Ở đó, ông bị tước đoạt tất cả: gia đình, tài sản, danh tính, thậm chí cả bản thảo cuốn sách ông dày công viết. Nhưng chính trong hoàn cảnh tưởng chừng không còn gì để mất ấy, Frankl đã khám phá ra một chân lý vô cùng sâu sắc về bản chất con người.
Ảnh: Pixabay — Pexels
Thứ tự do cuối cùng mà không ai có thể lấy đi
Cái mà mình ấn tượng nhất trong cuốn sách này là một câu nói mà Frankl viết sau khi ra khỏi trại tập trung:
“Chúng tôi — những người từng sống trong trại tập trung — vẫn nhớ những người đàn ông bước qua các lều trại để an ủi người khác, cho đi miếng bánh cuối cùng của họ. Có thể họ chỉ là số ít, nhưng họ là bằng chứng đủ thuyết phục rằng: người ta có thể lấy đi mọi thứ của một người, ngoại trừ một thứ — thứ tự do cuối cùng của con người: đó là quyền chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào.”
Đọc tới đây mình nổi da gà luôn. Nghĩ thử coi: bị tước hết quần áo, bị cạo đầu, bị biến thành một con số — Prisoner 119,104 — nhưng mà cái bên trong của họ vẫn không ai động tới được. Mình chợt nhận ra, hồi giờ mình hay than vãn vì mấy chuyện linh tinh như kẹt xe, deadline gấp, sếp la… nhưng so với những gì Frankl và hàng triệu người khác đã trải qua, đó đâu có là gì. Và cái quan trọng là: nếu họ có thể chọn thái độ giữa địa ngục trần gian, thì mình cũng có thể chọn thái độ với những chuyện nhỏ nhặt hàng ngày.
Ý nghĩa trong đau khổ — vì sao nó quan trọng?
Frankl không nói rằng “đau khổ là tốt” hay “cứ đau khổ đi rồi sẽ có ý nghĩa”. Ông nói một điều tinh tế hơn nhiều: đau khổ là một phần tất yếu của cuộc sống, và con người có thể tìm thấy ý nghĩa ngay trong chính nỗi đau đó.
Cuốn sách chia sẻ câu chuyện về một người đàn ông già nua đến gặp Frankl, đau khổ vì vợ mình mất sớm. Frankl hỏi: “Nếu người chết trước là ông, thì bà ấy sẽ thế nào?” Người đàn ông trả lời: “Bà ấy sẽ đau khổ vô cùng.” Frankl nói: “Vậy thì ông thấy không, nỗi đau của ông đã cứu bà ấy khỏi nỗi đau đó — ông đang mang nỗi đau thay cho bà ấy, và đó là một ý nghĩa.”
Mình thấy cách nhìn này cực kỳ thông minh. Thay vì trốn tránh đau khổ, Frankl dạy chúng ta đối diện với nó và hỏi: “Nỗi đau này muốn dạy mình điều gì?”
Ba con đường tìm ý nghĩa cuộc sống
Theo Frankl, có ba cách để con người tìm thấy ý nghĩa:
- Làm một việc gì đó có giá trị — một công việc, một dự án, một sự đóng góp cho xã hội. Ngay cả trong trại tập trung, Frankl vẫn cố gắng giữ lại bản thảo và tiếp tục công việc nghiên cứu của mình.
- Trải nghiệm một điều gì đó hoặc gặp một ai đó — tình yêu, tình bạn, sự kết nối. Frankl kể rằng chính hình ảnh người vợ yêu dấu đã giúp ông vượt qua những giây phút tuyệt vọng nhất.
- Thái độ trước đau khổ không thể tránh khỏi — khi mọi thứ đã mất, chúng ta vẫn còn quyền chọn cách đối diện với nó.
Ba con đường này nó đơn giản quá phải không anh? Nhưng mà thiệt tình, càng đọc càng thấy nó sâu sắc. Mình thấy hầu hết những lúc mình thấy vô định, mất phương hướng, là vì mình không có đứa nào trong ba cái này.
Ảnh: cottonbro studio — Pexels
Liệu pháp ý nghĩa (Logotherapy) — cái nhìn khác về tâm lý học
Frankl từng nói một câu mình thấy rất nổi tiếng: “Điều mà con người thực sự cần không phải là trạng thái không căng thẳng, mà là sự đấu tranh cho một mục tiêu nào đó — một mục tiêu đáng để theo đuổi.”
Khác với Freud cho rằng con người bị thúc đẩy bởi khoái lạc, hay Adler nói về khát khao quyền lực, Frankl tin rằng động lực sâu xa nhất của con người là ý chí tìm ý nghĩa (will to meaning). Khi con người không tìm được ý nghĩa, họ rơi vào trạng thái ông gọi là “khoảng trống hiện sinh” — một sự trống rỗng bên trong dù bên ngoài có đầy đủ đến đâu.
Mình thấy cái này đúng ghê. Hồi xưa mình cũng từng ở trong cái trạng thái đó — có công việc ổn định, lương khá, nhưng mỗi sáng thức dậy tự hỏi “mình dậy làm gì?” — đó chính là khoảng trống hiện sinh mà Frankl nói.
Tại sao cuốn sách này đáng đọc?
Cuốn Đi Tìm Lẽ Sống không dài — chỉ hơn 200 trang — nhưng mà nó nặng lắm. Nặng vì câu chuyện, nặng vì thông điệp. Đây là một trong những cuốn sách hiếm hoi mà mình nghĩ ai cũng nên đọc ít nhất một lần trong đời, bất kể bạn là học sinh, sinh viên, người đi làm hay đã về hưu.
Điều mình thích nhất là cuốn sách này không hề “đao to búa lớn”. Nó không bảo bạn phải giàu có, phải thành công, phải hạnh phúc 24/7. Nó chỉ nhẹ nhàng nhắc nhở rằng: dù cuộc đời có đưa đẩy bạn tới đâu, bạn vẫn luôn có quyền chọn ý nghĩa cho cuộc đời mình.
Và biết không? Chính cái quyền thiệt đơn giản đó mới là thứ quyền lực nhất mà con người có.
Mỗi tuần mình review một cuốn sách hay — nếu thấy hữu ích thì ghé matbiec.net/review-sach/di-tim-le-song để đọc thêm những bài khác nha.